Grip op leesbegrip: van antwoordgericht naar denkgericht onderwijs
Je ziet het in de klas gebeuren: leerlingen staren naar een tekst, vullen willekeurig antwoorden in of haken bij de eerste lange alinea al af. Ondanks de inzet van het team, het creëren van meer leessituaties en de vele vlieguren met de methode, blijven de resultaten achter. De scores stagneren of dalen zelfs. Tijdens teamvergaderingen komt steeds dezelfde zorg terug: het leesbegrip van onze leerlingen holt achteruit, maar wat doe je daar nu eigenlijk aan? Je probeert strategieën aan te leren, maar in de praktijk zie je dat leerlingen deze gewoon niet toepassen, of alleen als een trucje, zonder dat ze de tekst daadwerkelijk snappen. Het voelt als trekken aan een dood paard. Je wilt je team handvatten geven die verder gaan dan "lees de tekst nog eens goed", maar de huidige aanpak lijkt geen grip te krijgen op het werkelijke probleem.
Specifiek voor VO en MBO: Van passief consumeren naar actief ordenen
In het voortgezet en vervolgonderwijs zien we een hardnekkig patroon. Het probleem is zelden dat studenten de woorden niet kunnen lezen; het probleem is dat ze de tekst passief ondergaan. Ze lijken te lezen, maar het denkproces staat uit. Ze consumeren de tekst zonder dat er een mentale voorstelling wordt opgebouwd. Omdat ze de vaardigheid missen om deze grotere hoeveelheden informatie actief te ordenen, haken ze af bij langere of complexere teksten. Ze zien de samenhang niet en kunnen de nieuwe stof niet goed onthouden. Ze vallen vooral uit bij toepassings- en inzichtvragen.
LeesInzicht richt zich in deze sectoren daarom op het doorbreken van die passiviteit. Docenten leren hoe ze hun leerlingen kunnen leren om informatie te ordenen, om leerstof beter te begrijpen en te onthouden.
De oplossing: Een team dat de taal van het denken spreekt
Stel je voor dat je als leerkracht echt begrijpt waarom een leerling vastloopt. Je herkent direct of het werkgeheugen overstroomt, dat het relationele netwerk onvoldoende wordt aangesproken of dat er problemen zijn in het ordenen van informatie. In het team ontstaat een gezamenlijke taal over lezen. Leerlingen wachten niet meer passief af, maar kunnen verwoorden waar hun begrip stopt en wat ze nodig hebben om weer op gang te komen. Het team voelt zich bekwaam en ervaart rust, omdat ze niet meer focussen op de output (het goede antwoord), maar op de input (het denkproces). Lezen wordt weer een activiteit waarbij de wereld van de leerling groter wordt.
We leren ze niet denken
De reden dat het probleem blijft bestaan, is dat we in het onderwijs vooral bezig zijn met het uitleggen van de inhoud van leerstof en teksten en niet echt gewend zijn om over het denkproces te praten dat bij lezen en leren een rol speelt.
We vragen leerlingen wat er in de tekst staat, maar leren ze zelden hoe ze die informatie in hun hoofd moeten ordenen en verankeren, of hooguit met losse strategieën. Die ook nog eens heel persoonlijk zijn: bij de ene docent horen ze "zus" en bij de andere "zo". Hierdoor ontstaat er ruis in het leerproces. De leerling raakt in verwarring en omdat er geen gezamenlijke taal is om het denken zichtbaar te maken, blijft de leerling passief en afhankelijk van wat toevallig blijft hangen of van een samenvatting van de docent. Het bouwen en verfijnen van het relationele netwerk stagneert, simpelweg omdat de leerling de regie over het eigen begrip niet heeft.
Het leren denken over de situatie van een tekst (welke dan ook) is minder lastig dan het lijkt. Je moet alleen weten hoe.
"Leerlingen maken vaak alleen een talige representatie van wat er staat (de woorden), in plaats van een mentale representatie van waar het over gaat (de situatie). Begrijpend lezen vereist dat je de tekst niet alleen decodeert, maar mentaal simuleert."
— Prof. dr. Menno van der Schoot
Wat er nodig is: een eenduidige didactiek van het denken
Om deze vicieuze cirkel van passiviteit en verwarring te doorbreken, heeft het team een didactische omslag nodig: van het (alleen) controleren van begrip naar het onderwijzen van het denkproces. Dit vraagt allereerst om een gedeelde taal binnen de school. Als elke docent - ongeacht het vak - dezelfde termen en aanpak gebruikt om het ordenen en verankeren van informatie te begeleiden, verdwijnt de ruis. De leerling hoeft niet meer te raden wat er verwacht wordt, maar herkent het patroon.
Daarnaast moet het team toegerust worden om het onzichtbare proces zichtbaar te maken. Docenten hebben praktische handvatten nodig om in de les te modelleren hoe je informatie ordent en verbindt aan wat je al weet. Ze moeten leren hoe ze het 'hûh-moment' in de klas kunnen normaliseren en inzetten als startpunt van leren. Er is een verschuiving nodig van "heb je het goede antwoord?" en "begrijp je het" naar "hoe heb je deze informatie geordend?". Zo krijgt de leerling de regie terug en kan het relationele netwerk daadwerkelijk groeien.
LeesInzicht: Een traject voor blijvende verandering
LeesInzicht helpt schoolteams deze omslag te maken. Mijn naam is Elvira en met mijn achtergrond in zowel de (psychodiagnostische) remedial teaching als de onderwijspraktijk, weet ik dat een enkele studiedag vaak voelt als een druppel op een gloeiende plaat. Inspiratie is fijn, maar implementatie is beter.
Daarom bied ik het liefst vooral gedegen trajecten aan over de evidence based LeesInzicht aanpak. Gedragsverandering kost tijd. In een traject met een aantal teambijeenkomsten duiken we de diepte in. We bespreken de theorie, maar vertalen die direct naar de werksituatie. We gaan daarbij de "mitsen en maren" niet uit de weg, maar zorgen wel voor een breed gedragen aanpak, waarbij iedereen rond lezen dezelfde taal spreekt.
LeesInzicht is (als onderdeel van Obalo) geregistreerd als instelling bij het Centraal Register Kort Beroepsonderwijs (CRKBO).
Hoe ziet een traject eruit?
Geen school is hetzelfde, dus we kijken altijd naar wat jouw team op dit moment aankan en nodig heeft. Om je een idee te geven van de opbouw, zie je hieronder een mogelijke route voor een teamtraject:
1. intake
We beginnen in klein verband met een intake waarin besproken wordt waar het team tegenaan loopt, wat de frustraties zijn, wat al is geprobeerd en wat de wensen zijn. Natuurlijk komen ook de praktische zaken aan de orde: hoeveel ruimte is er voor scholing in de agenda, wat kan van de teamleden worden gevraagd en wat is het budget.
2. Studiedag(deel) op school
In de eerste bijeenkomst op school leggen we het fundament: hoe werkt het brein tijdens het lezen en leren? Wat is er vooral moeilijk voor veel leerlingen en waarom? Waarom werken strategieën vaak niet werken zoals we hopen? Welke vaardigheden spelen vooral een rol en waarom is ordenen zo belangrijk? Hoe leer je leerlingen meer actief te lezen en na te denken?
We gaan alle mitsen en maren niet uit de weg en het team gaat naar huis met een andere bril en de eerste handvatten om met het denkproces van leerlingen aan de slag te kunnen.
3. Tussentijd
In de periode daarna gaan de teamleden zelf aan de slag met observeren en uitproberen van dingen die zijn aangereikt. Ook volgen ze (een of alle modules van de) e-cursus. Hoe meer kennis van zaken zij hebben, des te beter kunnen ze hun leerlingen leren denken. Ook voeren ze gerichte opdrachten uit in de klas. Bijvoorbeeld een hardop-denk-sessie modelleren of een tekst analyseren op kennishiaten of ordening.
4. Studiedag(deel) 2 op school
Na een aantal maanden zien we elkaar opnieuw. We bespreken de ervaringen en het gezamenlijke taalgebruik. We gaan vooral aan het werk met het ordenen van informatie uit verschillende teksten en vakgebieden, zoomen in op de 'hûh-momenten' en gaan aan de slag met LeesInzichtgesprekken.
5. Leerlingen en ouders
Om de neuzen dezelfde kant op te krijgen, houden we een ouderavond over de thuisrol bij leesbegrip en leren, of is er een gastles voor leerlingen. Zo spreken leraar, ouder en leerling dezelfde taal.
6. Borgen: Studiedag(deel) 3 op school
Nu het team dezelfde taal spreekt en weet hoe leerlingen aan het denken kunnen worden gezet, is het ook belangrijk dat deze nieuwe inzichten worden geborgd: hoe zorgen we in het team dat we dit blijven doen, hoe houden we elkaar scherp en hoe zorgen we dat nieuwe collega's dit ook kunnen en zullen gaan toepassen? Daarnaast gaan we aan de slag met de inhoud, er is ruimte voor vragen en casussen en het toepassen van het geleerde in de praktijk wordt besproken.
Mogelijkheden voor jouw team:
- Teamtraject: Meerdere bijeenkomsten verspreid over het jaar, waarin we de theorie van LeesInzicht stap voor stap integreren in jullie dagelijkse praktijk.
- E-cursus integratie: Enkele of alle teamleden volgen zelfstandig of in groepen modules uit de e-cursus, die we tijdens de live bijeenkomsten verdiepen en casuïstiek bespreken.
- Betrokkenheid driehoek: Een optionele bijeenkomst voor ouders of zelfs een gastles voor leerlingen om de neuzen dezelfde kant op te krijgen.
Zo borgen we de kennis niet alleen in het hoofd van de leerkracht, maar in het DNA van het team. Wil je met Elvira bespreken wat het beste past bij de ontwikkelbehoefte van jouw team? Stuur een e-mail, dan maken we snel een afspraak voor een verkenning van de mogelijkheden.