De overstap van het basisonderwijs naar het voortgezet onderwijs is een moment waarop veel leerlingen dreigen vast te lopen in hun leerproces. In de brugklas krijgen zij te maken met een grote hoeveelheid teksten, bij vakken als biologie, maatschappijleer, geschiedenis en aardrijkskunde, terwijl de basis die op het basisonderwijs is gelegd vaak niet toereikend is voor dit niveau. Ouders verzuchten regelmatig dat leerlingen “niet hebben leren leren”, maar de oorzaak ligt dieper dan alleen een gebrek aan studievaardigheden. Het gaat er vooral om hoe informatie wordt aangeboden en hoe weinig regie er vaak is op het werkelijke denkproces van de leerling.

De beperkte kennisopbouw op de basisschool

Op veel basisscholen wordt bij de zaakvakken thematisch gewerkt, wat de motivatie van leerlingen vaak ten goede komt, maar de opbouw van feitelijke kennis kan belemmeren. In deze projecten ontbreekt het soms aan een heldere structuur, waardoor leerlingen wel enthousiast bezig zijn zonder dat belangrijke begrippen of bijvoorbeeld de opbouw van tijdvakken werkelijk verankerd worden in het langetermijngeheugen.

Bovendien hoeven zij voor deze vakken vaak nog niet echt te ‘leren’ of complexe teksten zelfstandig te verwerken. Hierdoor missen zij bij de overstap naar het voortgezet onderwijs zowel het inhoudelijke fundament als de ervaring met het actief kraken van een tekst, wat leidt tot de verzuchting dat zij nog niet hebben leren leren.

De jungle van bronnen en het gebrek aan samenhang

In het voortgezet onderwijs wordt de tekst de belangrijkste bron van kennis, maar leerlingen krijgen ook informatie uit de instructie, powerpoints en losse aantekeningen. Deze versnippering zorgt voor een enorme belasting van het werkgeheugen, waardoor leerlingen het overzicht verliezen. Vaak wordt er onterecht vanuit gegaan dat leerlingen deze verschillende bronnen zelfstandig kunnen combineren tot een logisch geheel. Het lukt lang niet alle leerlingen niet om vanuit diverse bronnen één goed situatiemodel te bouwen: de mentale voorstelling die nodig is om de stof echt te doorgronden.

Leren voor de toets in plaats van voor de kennis

Een groot deel van de leerlingen in het vo leert primair om een voldoende te halen voor de toets, in plaats van te leren om iets werkelijk te begrijpen. Zij hanteren strategieën zoals het letterlijk stampen van begrippenlijsten of het overschrijven van samenvattingen zonder de inhoud werkelijk te verwerken. Dit kun je leerlingen niet kwalijk nemen; wanneer de toetsing vooral reproductie van feitjes is, is dat de weg van de minste weerstand. Het gevolg is echter dat de kennis direct na de toetsperiode weer wegzakt, omdat er geen blijvende verankering in het geheugen heeft plaatsgevonden.

De praktijk: hoe het denkproces vastloopt

Stel je een geschiedenisles voor over de Romeinen. De docent toont indrukwekkende beelden van aquaducten op een powerpoint, terwijl in het tekstboek een uitleg staat over watermanagement en er op de digitale leeromgeving een lijst met tien kernbegrippen klaarstaat.

De leerling bekijkt de beelden en streept de woorden uit de lijst aan in de tekst, maar hij vormt geen eigen beeld van hoe zo’n aquaduct technisch en vooral maatschappelijk functioneerde. De powerpoint, de tekst en de begrippenlijst blijven drie losse informatiebronnen die niet met elkaar verbonden worden. Omdat hem niet geleerd wordt hoe hij deze bronnen moet integreren tot één werkend mentaal model, begrijpt hij de kern van de les niet. Hij kan de woordjes reproduceren op de toets, maar de werkelijke kennis beklijft niet.

De weg naar echt begrijpen

Om deze breuklijn te dichten, moet de focus verschuiven van het controleren van resultaten naar het begeleiden van het denkproces. Dit betekent dat docenten leerlingen expliciet moeten leren hoe zij een tekst in hun vakgebied actief proberen te begrijpen en de inhoud om te zetten in kennis:

• Visualiseren: geef leerlingen de tijd en de instructie om een eigen interne film te vormen bij abstracte stof, zorg voor echte verbinding met “voorkennis” (wat ik liever het relationele netwerk noem) en bespreek ook hoe belangrijk het is om een eigen, kloppende film te maken.

• Verbinden: realiseer je welk soort verbanden er bij een bepaald vak vooral voorkomen. Zo gaat het bij geschiedenis over chronologie en oorzaak-gevolg verbanden, en bij biologie vaak over groepen, verschillen en overeenkomsten. Bespreek dit expliciet met de leerlingen en herhaal dit lang en vaak. Leer hen ook slimme manieren om deze verbanden zichtbaar te maken in schema’s of een mindmap.

• Gebruik actieve werkvormen waarbij leerlingen de samenhang in eigen woorden moeten uitleggen, zodat zij de stof werkelijk verwerken in plaats van deze alleen te reproduceren.

Dezelfde taal

Het is belangrijk dat alle docenten dezelfde taal gebruiken als het gaat om het uitleggen van het denkproces. Bijvoorbeeld de LeesInzicht termen Visualiseren, Verbinden en Controleren (de drie kernvaardigheden van leesbegrip). Als elke docent dit herhaalt bij lees- en leeractiviteiten, leer je de leerlingen denken en leren van dat wat ze lezen.

Wil je meer weten over hoe je de vaardigheden Visualiseren, Verbinden en Controleren praktisch inzet in de les? In mijn boeken en cursussen over LeesInzicht vind je direct toepasbare materialen en werkvormen om het denkproces van leerlingen te versterken. Neem een kijkje op de website voor het aanbod.

Bronnen en verdieping

• Graham, S., & Hebert, M. A. (2010). Writing to read: Evidence for how writing can improve reading. Dit rapport biedt een helder overzicht van hoe schrijven het leesbegrip versterkt.
• NSW Department of Education (2017). Cognitive load theory: Research that teachers really need to know. Een zeer toegankelijke vertaling van de theorie van Sweller naar de dagelijkse lespraktijk.
• Agarwal, P. K. (2021). Retrieval practice consistently benefits student learning. In deze systematische review van 50 experimenten in de klas wordt onomstotelijk bewezen dat retrieval practice het leren van leerlingen op alle niveaus verbetert.
• Wexler, N. (2019). Building Knowledge, what elementary curriculum should do. In dit artikel legt Wexler uit waarom het bouwen van een inhoudelijk netwerk belangrijker is dan het los oefenen van leesstrategieën.
• Quigley, A. (2020). Closing the Reading Gap. Alex Quigley schrijft veelvuldig over de overgang van po naar vo en hoe docenten in alle vakken kunnen bijdragen aan leesbegrip. Lees de blogs van Alex Quigley